79-sesli kanun reçetesi
2005’te, İzmirli kanun yapımcısı Ejder Güleç ve Oğulları, verdiğim talimatlara göre oktavda 79 perde içeren bir kanun imal ettiler.
İlk kez olarak bu kanuna uygulanan ve kendi geliştirdiğim ses-düzeni (79 MOS 159-tET), doktora tezimin belkemiğini teşkil ediyor.
79-sesli kanunun bir resmi aşağıdadır:
Kanunu daha hassas akortlayabilmek üzere, Yük. Müh. Uğur Keçecioğlu’nun önerisiyle, her telin üzerine, köprünün gerisinde, ince-ayar vidası yerleştirdim:
Şimdi de mandallara yakınlaşalım:
Natürel mandallar, royal fuşya renklerinden hemen ayırt ediliyor. Natürellerden (Uluslararası diapazona göre arızasız seslerden) hareketle, en çok 7 mandal aşağıya bemollere, en çok 8 mandal yukarı diyezlere, en çok 12 mandal yukarı çift-diyezlere varılabiliyor.
79 MOS 2º159-tET (79-tone Moment of Symmetry out of 2 degrees of 159-tone equal temperament), yegah-neva oktavının logaritmik olarak 159 eşit kısma taksim edilmesinin ardından 79 perdenin ayıklanması sonucu ortaya çıkan bir ses-düzenidir.
Bu ses-düzeninin kanuna uygulanışı ile ilgili ayrıntılı bir MS EXCEL dosyasını indirmek için tıklayın.
Sent sapması girdilerini kabul eden bir akort aygıtı kullanarak 79-sesli bir kanun hazırlamak isterseniz, mandalları aşağıdaki şekilde çakmalısınız:
***************************************************
Adım Sent Ton/Oktav/Sapma Perde
72: -106 sent B-1,-6 sent IRAK – Si
73: -91 sent B-1,+9
74: -75 sent B-1,+25
75: -60 sent B-1,+40
76: -45 sent C0,-45
77: -30 sent C0,-30
78: -15 sent C0,-15
0: 0 Sent C0,0 RAST - Do (262 Hz)
1: 15 sent C0,+15
2: 30 sent C0,+30
3: 45 sent C0,+45
4: 60 sent C#0,-40
5: 75 sent C#0,-25
6: 91 sent C#0,-9 Do#
7: 106 sent C#0,+6 Reb
8: 121 sent C#0,+21
9: 136 sent C#0,+36
10: 151 sent D0,-49
11: 166 sent D0,-34
12: 181 sent D0,-19
**************************************************
6: 91 sent C#0,-9 Do#
7: 106 sent C#0,+6 Reb
8: 121 sent C#0,+21
9: 136 sent C#0,+36
10: 151 sent D0,-49
11: 166 sent D0,-34
12: 181 sent D0,-19
13: 196 sent D0,-4 DÜGAH - Re
14: 211 sent D0,+11
15: 226 sent D0,+26
16: 242 sent D0,+42
17: 257 sent D#0,-43
18: 272 sent D#0,-28
19: 287 sent D#0,-13 Re#
20: 302 sent D#0,+2 Mib
21: 317 sent D#0,+17
22: 332 sent D#0,+32
23: 347 sent D#0,+47
24: 362 sent E0,-38
25: 377 sent E0,-23
**************************************************
19: 287 sent D#0,-13 Re#
20: 302 sent D#0,+2 Mib
21: 317 sent D#0,+17
22: 332 sent D#0,+32
23: 347 sent D#0,+47
24: 362 sent E0,-38
25: 377 sent E0,-23
26: 392 sent E0,-8 SEGAH - Mi
27: 408 sent E0,+8
28: 423 sent E0,+23
29: 438 sent E0,+38
30: 453 sent F0,-47
31: 468 sent F0,-32
32: 483 sent F0,-17
33: 498 sent F0,-2 ÇARGAH - Fa
34: 513 sent F0,+13
35: 528 sent F0,+28
36: 543 sent F0,+43
37: 558 sent F#0,-42
38: 574 sent F#0,-26
***************************************************
26: 392 sent E0,-8 SEGAH - Mi
27: 408 sent E0,+8
28: 423 sent E0,+23
29: 438 sent E0,+38
30: 453 sent F0,-47
31: 468 sent F0,-32
32: 483 sent F0,-17
33: 498 sent F0,-2 ÇARGAH - Fa
34: 513 sent F0,+13
35: 528 sent F0,+28
36: 543 sent F0,+43
37: 558 sent F#0,-42
38: 574 sent F#0,-26
39: 589 sent F#0,-11 Fa#
40: 604 sent F#0,+4 Solb
41: 619 sent F#0,+19
42: 634 sent F#0,+34
43: 649 sent F#0,+49
44: 664 sent G0,-36
45: 679 sent G0,-21
***************************************************
39: 589 sent F#0,-11 Fa#
40: 604 sent F#0,+4 Solb
41: 619 sent F#0,+19
42: 634 sent F#0,+34
43: 649 sent F#0,+49
44: 664 sent G0,-36
45: 679 sent G0,-21 (Yalnızca bu iki ses arası 23 sentlik bir kommadır.)
46: 702 sent G0,+2 NEVA - Sol
47: 717 sent G0,+17
48: 732 sent G0,+32
49: 747 sent G0,+47
50: 762 sent G#0,-38
51: 777 sent G#0,-23
52: 792 sent G#0,-8 Sol#
53: 808 sent G#0,+8 Lab
54: 823 sent G#0,+23
55: 838 sent G#0,+38
56: 853 sent A0,-47
57: 868 sent A0,-32
58: 883 sent A0,-17
***************************************************
52: 792 sent G#0,-8 Sol#
53: 808 sent G#0,+8 Lab
54: 823 sent G#0,+23
55: 838 sent G#0,+38
56: 853 sent A0,-47
57: 868 sent A0,-32
58: 883 sent A0,-17
59: 898 sent A0,-2 HÜSEYNİ - La
60: 913 sent A0,+13
61: 928 sent A0,+28
62: 943 sent A0,+43
63: 958 sent A#0,-42
64: 974 sent A#0,-26
65: 989 sent A#0,-11 La#
66: 1004 sent A#0,+4 Sib
67: 1019 sent A#0,+19
68: 1034 sent A#0,+34
69: 1049 sent A#0,+49
70: 1064 sent B0,-36
71: 1079 sent B0,-21
***************************************************
65: 989 sent A#0,-11 La#
66: 1004 sent A#0,+4 Sib
67: 1019 sent A#0,+19
68: 1034 sent A#0,+34
69: 1049 sent A#0,+49
70: 1064 sent B0,-36
71: 1079 sent B0,-21
72: 1094 sent B0,-6 EVC - Si
73: 1109 sent B0,+9
74: 1125 sent B0,+25
75: 1140 sent B0,+40
76: 1155 sent C1,-45
77: 1170 sent C1,-30
78: 1185 sent C1,-15
79: 1200 sent C1,0 GERDANİYE - Do
1: 1215 sent C1,+15
2: 1230 sent C1,+30
3: 1245 sent C1,+45
4: 1260 sent C#1,-40
5: 1275 sent C#1,-25
***************************************************
72: 1094 sent B0,-6 EVC - Si
73: 1109 sent B0,+9
74: 1125 sent B0,+25
75: 1140 sent B0,+40
76: 1155 sent C1,-45
77: 1170 sent C1,-30
78: 1185 sent C1,-15
79: 1200 sent C1,0 GERDANİYE - Do
1: 1215 sent C1,+15
2: 1230 sent C1,+30
3: 1245 sent C1,+45
4: 1260 sent C#1,-40
5: 1275 sent C#1,-25
6: 1291 sent C#1,-9 Do#
7: 1306 sent C#1,+6 Reb
8: 1321 sent C#1,+21
9: 1336 sent C#1,+36
10: 1351 sent D1,-49
11: 1366 sent D1,-34
12: 1381 sent D1,-19
***************************************************
Teller diatonik natürel seslere akortlanırken, önce La 440 Hz olarak tayin edilir; sonra Re-La arası saf beşli olarak ayarlanır; daha sonra Re trikordisinin natürelinden 7 mandal aşağı inilir ve bu ses ile Do trikordisinin natürelinden 6 mandal yukarısı ünison kılınır; Do-Sol saf beşli olarak ayarlanır; Do’nun oktavı ayarlandıktan sonra, Fa-Do saf beşliye akortlanır; Fa trikordisinin natürelinden 7 mandal aşağı inilir ve Mi ile bu ses ünison kılınır; son olarak, Mi-Si saf beşliye akortlanır. Kontrol için, Si trikordisinin natürelinden yedi mandal yukarıdaki ses ile Do trikordisinin natürelinin aynı olup olmadığına bakılır.
* * *
Makam müziğinin doğasındaki tüm geçkileri ve ötelemeleri kağıt üstünde eksiksiz gösterebilmek, hazırdaki nota ve komma anlayışı ile alabildiğine örtüşmek, perdeleri tam ve doğru biçimde elde edebilmek, sistemi kesintisiz bir beşliler zinciri ile kapatabilmek ve Türk çalgılarının kapasitesini aşmamak gibi birçok kıstası gözeterek kanunuma tatbik ettiğim 79 MOS 159-tET şöyle de anlatılabilir:
1. Üçüncü selenin oktav içindeki çevrimi yoluyla elde edilen tam dörtlü aralığı logaritmik olarak 33 eşit parçaya taksim edilir:
log(10) [4/3] * 1200 / log(10) 2'nin 1/33'ü =
498.045 / 33 =
15.0923 sent
2. Elde edilen 15.1 küsür sentlik komma 79 kere üstüste bindirilir:
15.0923 x 1 = 15.0923 sent
15.0923 x 2 = 30.1845 sent
15.0923 x 3 = 45.2768 sent
vs...
15.0923 x 79 = 1192.29 sent
3. Yetmiş dokuzuncu adımdaki ses, oktava, yani 1200 sente tamamlandığında, 78.-79. adımların arasında büyükçe bir komma ortaya çıkar:
(1200-1192.29) + 15.0923 =
7.71 + 15.0923 =
22.80273 sent
4. Bu büyük komma 45.-46. adımlara taşınırsa 46. adımda tam beşli aralığına kavuşulur:
(15.0923 x 45) + 22.80273 =
679.1523 + 22.80273 =
701.955001 sent =
log(10) [3/2] * 1200 / log(10) 2
5. Böylece, 79 tonda, 33 adet yedirilmiş (ortaton) beşlisi ve 46 adet saf beşliden müteşekkil zincir ile kapanan bir sistem varedilir.
A beşlisi saf, B beşlisi yedirilmiş olarak kodlanırsa, beşliler zinciri şu kurguda seyreder:
ab ab ab aab
ab ab aab
ab aab
ab ab aab
ab aab
ab ab aab
ab aab
ab ab aab
ab aab
ab ab aab
ab aab
ab ab aab
ab ab
Gazeteci Sirel Ekşi ile 79-sesli kanundan bahsettiğim 27 Kasım 2005 tarihli söyleşim için tıklayınız.
* * *
79-sesli kanunla acemice birkaç icra yaptım. Bunları aşağıdaki Müzik Çalardan seçip dinleyebilirsiniz.
79 MOS 159-tET’i notalandırabilmek için, George Secor ve David Keenan tarafından geliştirilmiş olan Sajital Mikrotonal Notasyon Sistemi’ni 79 sese uyarladım. Bu ses-düzenindeki arızi işaretlerin fontu için tıklayınız.
