79-sesli kanun reçetesi
2005’te, İzmirli kanun yapımcısı Ejder Güleç & Oğulları, verdiğim talimatlara göre oktavda 79 perde içeren bir kanun imal ettiler.
İlk kez olarak bu kanuna uygulanan, kendi geliştirdiğim 79’lu perde-düzeni (79 MOS 159-tET), doktora tezimin belkemiğini teşkil ediyor.
79-sesli kanunun bir resmi aşağıdadır:
Kanunu daha hassas akortlayabilmek üzere, Yük. Müh. Uğur Keçecioğlu’nun önerisiyle, her telin üzerine, köprünün gerisinde, ince-ayar vidası yerleştirdim:
Şimdi de mandallara yakınlaşalım:
Natürel mandallar, royal fuşya renklerinden hemen ayırt ediliyor. Natürellerden (Uluslararası diapazona göre arızasız seslerden) hareketle, en çok 7 mandal aşağıya bemollere, ters yönde 8 mandal yukarı diyezlere ve en çok 12 mandal yukarı çift-diyezlere varılabiliyor.
79 MOS 2º159-tET (79-tone Moment of Symmetry out of 2 degrees of 159-tone equal temperament), yegah-neva oktavının logaritmik olarak 159 eşit kısma taksim edilmesinin ardından 79 perdenin ayıklanması sonucu ortaya çıkan bir ses-düzenidir.
Bu ses-düzeninin kanuna uygulanışı ile ilgili ayrıntılı bir MS EXCEL dosyasını indirmek için tıklayın.
Sent sapması girdilerini kabul eden bir akort aygıtı kullanarak 79-sesli bir kanun hazırlamak isterseniz, mandalları aşağıdaki şekilde çakmalısınız:
**************************************************
Adım Sent Ton/Oktav/Sapma Perde
72: -106 sent B3,-6 sent IRAK – Si
73: -91 sent B3,+9 sent
74: -75 sent B3,+25 sent
75: -60 sent B3,+40 sent
76: -45 sent C4,-45 sent
77: -30 sent C4,-30 sent
78: -15 sent C4,-15 sent
0: 0 sent C4,0 sent RAST - Do (262 Hz)
1: 15 sent C4,+15 sent
2: 30 sent C4,+30 sent
3: 45 sent C4,+45 sent
4: 60 sent C#4,-40 sent
5: 75 sent C#4,-25 sent
6: 91 sent C#4,-9 sent Do #
7: 106 sent C#4,+6 sent Re b
8: 121 sent C#4,+21 sent
9: 136 sent C#4,+36 sent
10: 151 sent D4,-49 sent
11: 166 sent D4,-34 sent
12: 181 sent D4,-19 sent
**************************************************
6: 91 sent C#4,-9 sent Do #
7: 106 sent C#4,+6 sent Re b
8: 121 sent C#4,+21 sent
9: 136 sent C#4,+36 sent
10: 151 sent D4,-49 sent
11: 166 sent D4,-34 sent
12: 181 sent D4,-19 sent
13: 196 sent D4,-4 sent DÜGAH - Re
14: 211 sent D4,+11 sent
15: 226 sent D4,+26 sent
16: 242 sent D4,+42 sent
17: 257 sent D#4,-43 sent
18: 272 sent D#4,-28 sent
19: 287 sent D#4,-13 sent Re #
20: 302 sent D#4,+2 sent Mi b
21: 317 sent D#4,+17 sent
22: 332 sent D#4,+32 sent
23: 347 sent D#4,+47 sent
24: 362 sent E4,-38 sent
25: 377 sent E4,-23 sent
**************************************************
19: 287 sent D#4,-13 sent Re #
20: 302 sent D#4,+2 sent Mi b
21: 317 sent D#4,+17 sent
22: 332 sent D#4,+32 sent
23: 347 sent D#4,+47 sent
24: 362 sent E4,-38 sent
25: 377 sent E4,-23 sent
26: 392 sent E4,-8 sent SEGAH - Mi
27: 408 sent E4,+8 sent
28: 423 sent E4,+23 sent
29: 438 sent E4,+38 sent
30: 453 sent F4,-47 sent
31: 468 sent F4,-32 sent
32: 483 sent F4,-17 sent
33: 498 sent F4,-2 sent ÇARGAH - Fa
34: 513 sent F4,+13 sent
35: 528 sent F4,+28 sent
36: 543 sent F4,+43 sent
37: 558 sent F#4,-42 sent
38: 574 sent F#4,-26 sent
***************************************************
26: 392 sent E4,-8 sent SEGAH - Mi
27: 408 sent E4,+8 sent
28: 423 sent E4,+23 sent
29: 438 sent E4,+38 sent
30: 453 sent F4,-47 sent
31: 468 sent F4,-32 sent
32: 483 sent F4,-17 sent
33: 498 sent F4,-2 sent ÇARGAH - Fa
34: 513 sent F4,+13 sent
35: 528 sent F4,+28 sent
36: 543 sent F4,+43 sent
37: 558 sent F#4,-42 sent
38: 574 sent F#4,-26 sent
39: 589 sent F#4,-11 sent Fa #
40: 604 sent F#4,+4 sent Sol b
41: 619 sent F#4,+19 sent
42: 634 sent F#4,+34 sent
43: 649 sent F#4,+49 sent
44: 664 sent G4,-36 sent
45: 679 sent G4,-21 sent
***************************************************
39: 589 sent F#4,-11 sent Fa #
40: 604 sent F#4,+4 sent Sol b
41: 619 sent F#4,+19 sent
42: 634 sent F#4,+34 sent
43: 649 sent F#4,+49 sent
44: 664 sent G4,-36 sent
45: 679 sent G4,-21 (Yalnızca bu iki ses arası 23 sent komma)
46: 702 sent G4,+2 sent NEVA - Sol
47: 717 sent G4,+17 sent
48: 732 sent G4,+32 sent
49: 747 sent G4,+47 sent
50: 762 sent G#4,-38 sent
51: 777 sent G#4,-23 sent
52: 792 sent G#4,-8 sent Sol #
53: 808 sent G#4,+8 sent La b
54: 823 sent G#4,+23 sent
55: 838 sent G#4,+38 sent
56: 853 sent A4,-47 sent
57: 868 sent A4,-32 sent
58: 883 sent A4,-17 sent
***************************************************
52: 792 sent G#4,-8 sent Sol #
53: 808 sent G#4,+8 sent La b
54: 823 sent G#4,+23 sent
55: 838 sent G#4,+38 sent
56: 853 sent A4,-47 sent
57: 868 sent A4,-32 sent
58: 883 sent A4,-17 sent
59: 898 sent A4,-2 sent HÜSEYNİ - La (440 Hz)
60: 913 sent A4,+13 sent
61: 928 sent A4,+28 sent
62: 943 sent A4,+43 sent
63: 958 sent A#4,-42 sent
64: 974 sent A#4,-26 sent
65: 989 sent A#4,-11 sent La #
66: 1004 sent A#4,+4 sent Si b
67: 1019 sent A#4,+19 sent
68: 1034 sent A#4,+34 sent
69: 1049 sent A#4,+49 sent
70: 1064 sent B4,-36 sent
71: 1079 sent B4,-21 sent
***************************************************
65: 989 sent A#4,-11 sent La #
66: 1004 sent A#4,+4 sent Si b
67: 1019 sent A#4,+19 sent
68: 1034 sent A#4,+34 sent
69: 1049 sent A#4,+49 sent
70: 1064 sent B4,-36 sent
71: 1079 sent B4,-21 sent
72: 1094 sent B4,-6 sent EVC - Si
73: 1109 sent B4,+9 sent
74: 1125 sent B4,+25 sent
75: 1140 sent B4,+40 sent
76: 1155 sent C5,-45 sent
77: 1170 sent C5,-30 sent
78: 1185 sent C5,-15 sent
79: 1200 sent C5,0 sent GERDANİYE - Do
1: 1215 sent C5,+15 sent
2: 1230 sent C5,+30 sent
3: 1245 sent C5,+45 sent
4: 1260 sent C#5,-40 sent
5: 1275 sent C#5,-25 sent
***************************************************
72: 1094 sent B4,-6 sent EVC - Si
73: 1109 sent B4,+9 sent
74: 1125 sent B4,+25 sent
75: 1140 sent B4,+40 sent
76: 1155 sent C5,-45 sent
77: 1170 sent C5,-30 sent
78: 1185 sent C5,-15 sent
79: 1200 sent C5,0 sent GERDANİYE - Do
1: 1215 sent C5,+15 sent
2: 1230 sent C5,+30 sent
3: 1245 sent C5,+45 sent
4: 1260 sent C#5,-40 sent
5: 1275 sent C#5,-25 sent
6: 1291 sent C#5,-9 sent Do #
7: 1306 sent C#5,+6 sent Re b
8: 1321 sent C#5,+21 sent
9: 1336 sent C#5,+36 sent
10: 1351 sent D5,-49 sent
11: 1366 sent D5,-34 sent
12: 1381 sent D5,-19 sent
***************************************************
Teller diatonik natürel seslere akortlanırken, önce La 440 Hz olarak tayin edilir; sonra Re-La arası saf beşli olarak ayarlanır; daha sonra Re trikordisinin natürelinden 7 mandal aşağı inilir ve bu ses ile Do trikordisinin natürelinden 6 mandal yukarısı ünison kılınır; Do-Sol saf beşli olarak ayarlanır; Do’nun oktavı ayarlandıktan sonra, Fa-Do saf beşliye akortlanır; Fa trikordisinin natürelinden 7 mandal aşağı inilir ve Mi ile bu ses ünison kılınır; son olarak, Mi-Si saf beşliye akortlanır. Kontrol için, Si trikordisinin natürelinden yedi mandal yukarıdaki ses ile Do trikordisinin natürelinin aynı olup olmadığına bakılır.
* * *
Makam müziğinin doğasındaki tüm geçkileri ve ötelemeleri kağıt üstünde eksiksiz gösterebilmek, hazırdaki nota ve komma anlayışı ile alabildiğine örtüşmek, perdeleri tam ve doğru biçimde elde edebilmek, sistemi kesintisiz bir beşliler zinciri ile kapatabilmek ve Türk çalgılarının kapasitesini aşmamak gibi birçok kıstası gözeterek kanunuma tatbik ettiğim 79 MOS 159-tET şöyle de anlatılabilir:
1. Üçüncü selenin oktav içindeki çevrimi yoluyla elde edilen tam dörtlü aralığı logaritmik olarak 33 eşit parçaya taksim edilir:
log(10) [4/3] * 1200 / log(10) 2'nin 1/33'ü =
498.045 / 33 =
15.0923 sent
2. Elde edilen 15.1 küsür sentlik komma 79 kere üstüste bindirilir:
15.0923 x 1 = 15.0923 sent
15.0923 x 2 = 30.1845 sent
15.0923 x 3 = 45.2768 sent
vs...
15.0923 x 79 = 1192.29 sent
3. Yetmiş dokuzuncu adımdaki ses, oktava, yani 1200 sente tamamlandığında, 78.-79. adımların arasında büyükçe bir komma ortaya çıkar:
(1200-1192.29) + 15.0923 =
7.71 + 15.0923 =
22.80273 sent
4. Bu büyük komma 45.-46. adımlara taşınırsa 46. adımda tam beşli aralığına kavuşulur:
(15.0923 x 45) + 22.80273 =
679.1523 + 22.80273 =
701.955001 sent =
log(10) [3/2] * 1200 / log(10) 2
5. Böylece, 79 tonda, 33 adet yedirilmiş (ortaton) beşlisi ve 46 adet saf beşliden müteşekkil zincir ile kapanan bir sistem varedilir.
A beşlisi saf, B beşlisi yedirilmiş olarak kodlanırsa, beşliler zinciri şu kurguda seyreder:
ab ab ab aab
ab ab aab
ab aab
ab ab aab
ab aab
ab ab aab
ab aab
ab ab aab
ab aab
ab ab aab
ab aab
ab ab aab
ab ab
Gazeteci Sirel Ekşi ile 79-sesli kanundan bahsettiğim 27 Kasım 2005 tarihli söyleşim için tıklayınız.
* * *
79-sesli kanunla acemice birkaç icra yaptım. Bunları aşağıdaki Müzik Çalardan seçip dinleyebilirsiniz.
79 MOS 159-tET’i notalandırabilmek için, George Secor ve David Keenan tarafından geliştirilmiş olan Sajital Mikrotonal Notasyon Sistemi’ni 79 sese uyarladım. Bu ses-düzenindeki arızi işaretlerin fontu için tıklayınız.
